Vijftien onderbelichte musici, dat zijn de bouwstenen voor een boek dat journalist en jazzonderzoeker Jeroen de Valk onlangs op de markt bracht. De titel ‘Jazz in de schaduw’ sluit hier naadloos op aan.

Jeroen de Valk was ruim twintig jaar jazzrecensent van het Parool, schrijft al vanaf de jaren tachtig over jazz en heeft zich in de loop van de jaren doen kennen als een specialist op leven en werk van trompettist Chet Baker. Hij publiceerde in 1989 een biografie van Chet Baker, in 2007 gevolgd door een geactualiseerde versie. Als Baker al niet bekend was, dan werd hij het wel door het spitwerk van Jeroen de Valk, dat ook in zes andere talen werd gepubliceerd.

Het is daarom vreemd dat Jeroen de Valk zijn ‘protégé’ Chet Baker tot de vijftien in de schaduw verkeerd hebbende jazzmusici rekent. De reden zal wel zijn geworteld in de familiaire band die de auteur in de loop der jaren met de nagedachtenis van de trompettist heeft opgebouwd.

Dat zou ook de reden kunnen zijn dat Jeroen de Valk een hoofdstuk met Kenny Napper heeft opgenomen. Niet dat Napper een verkeerde keuze is, integendeel. Maar ook hier klinkt opnieuw net iets te veel familiegevoel door. Jeroen de Valk heeft het conservatorium in Den Haag gevolgd, waar Napper les gaf. En dat zal de lezer weten! Elders in het boek schemert het eigenaardige trekje dat de schrijver zich op welke manier ook vereenzelvigt met zijn onderwerp, nog meerdere malen door. Dat is jammer, want het ondermijnt het professionele karakter van het boek. De schrijver hanteert nergens de ik-vorm, maar zijn aanwezigheid op een aantal pagina’s is soms te opdringerig.

Toch getuigt Jazz in de Schaduw van een professionele aanpak. En dan nog wel in de zin van wetenschappelijk. De Valk heeft tot onderdeel van al zijn schrijverij onderzoek tot zijn handelsmerk gemaakt. Dat gold al toen hij zich bijna veertig jaar geleden op Chet Baker wierp en het schittert telkens weer door in alle artikelen en boeken die hij schreef en waarin diepgang vereist is. Onderzoek dus dat hij als een wetenschapper ter hand neemt en waarin de ene na de andere prachtige lijn verbindingen legt om de geschiedenis van de jazz op een zeker-weten-manier vast te leggen. Geschiedschrijving derhalve waarbij je aan de aard van het geregistreerde niet behoeft te twijfelen; weifeling heeft Jeroen de Valk al voor iedere lezer weggenomen!

In Jazz in de Schaduw is het niet anders. Naast voornoemde Chet Baker en Kenny Napper heeft hij de volgende personen aan de schemering ontrukt: Barry Block, Earl Cross, Leo Janssen, George Johnson, Tommy ‘Madman’ Jones, Victor Kaihatu, Erik van Lier, Sandy Mosse, Ack van Rooyen, Ab Schaap en Marc en Paul van Wageningen. Een fraaie mengeling van Amerikaanse en vaderlandse musici, die veelal leest als de spreekwoordelijke trein. En dat daarbij persoonlijke voorkeuren doorschemeren, wie maalt daar nu om?

Er zitten losers tussen die vijftien gekozenen. Dat zal geen verwondering wekken, want is er ooit een periode in de jazzhistorie geweest, die geen verschoppelingen voortbracht? In Jazz in de Schaduw voldoen onder andere Sandy Mosse, Barry Block, George Johnson, Earl Cross en Tommy ‘Madman’ Jones aan dat aspect. Niet vanwege hun trieste levens, maar veeleer door de delicate manier waarop Jeroen de Valk hen portretteert, zijn deze hoofdstukken de kern van het boek. En misschien ook wel de verwijzing waarom jazz vooral door dit soort musici levend wordt gehouden.

Jazz in de Schaduw is een belangwekkend boek. Vooral voor lezers die jazz al eerder tot hun leven hebben toegelaten. Zij maken kennis met andere vertolkers dan Charlie Parker, Miles Davis of Louis Armstrong. Hier in dit boek met personen die óf door hun manier van leven – door het lot mag ook – óf door hun karakter – ik maak muziek en meer hoeft niet – naar de zelfkant van bekendheid zijn gedrongen. Al die buitenlanders die zijn besproken werkten tenminste een deel van hun leven in Nederland. En daardoor is het niet onwaarschijnlijk dat voornoemde jazzliefhebbers via Jazz in de Schaduw hen nader leren kennen.

En wie minder in jazzmuziek is ingevoerd, zal uit dit boek zeker ook genoegen kunnen putten. Want als je nooit eerder kennis hebt genomen van leven en dood van veel turbulente jazzmusici, is Jazz in de Schaduw een mooi opstapje om via de zwarte kant van jazz naar de platenwinkel te snellen om door jazzmuziek de ondraaglijke lichtheid van deze muzieksoort aan den lijve te ondervinden.

Jeroen de Valk: ‘Jazz in de Schaduw / 15 Onderbelichte Musici’, uitgeverij Aspekt, 228 pag. en 70 foto’s, ISBN 0 789464 873689, €25,-

NASCHRIFT REDACTIE:
Jeroen de Valk liet weten waarom hij ervoor koos zowel Chet Baker als Ack van Rooyen als onderwerpen voor zijn boek te kiezen. 'Ik belicht wat betreft Chet Baker juist de periodes waarin geen mens naar hem omkeek: zijn tijd in een Italiaanse gevangenis (Amerikaanse journalisten veronderstelden dat hij zou zijn overleden) en zijn jeugdjaren en afkomst. Net zoals ik Ack van Rooyen portretteerde in een periode waarin hij in Nederland niet leek te bestaan'.